37 işaretin hepsi
Her kartta işaret ve karşılık geldiği pinyin harfleri, altında da o işareti kullanan bir kelime var. Kelimeler karakterle, ton işaretli zhuyin ile ve pinyin ile yazılı.
21 baş ses
Hecenin başladığı ses. Lin her birini Tayvan'da birinci sınıf çocuklarının öğrendiği gibi söylüyor: ㄅ “bo”, ㄉ “de”, ㄓ “zhi” diye okunur.
13 son ses
Hecenin bittiği ünlü ses; sonunda n ya da ng olabilir, olmayabilir de.
3 ara ses
ㄧ, ㄨ ve ㄩ bir baş sesle bir son sesin arasına girebilir (ㄒㄧㄝ, xie) ya da tek başına bir hece olabilir.
Zhuyin nedir
Zhuyin fuhao (注音符號, “ses işaretleme sembolleri”), Mandarin Çincesinin seslerini yazmak için 1910'larda Çin'de oluşturuldu ve bugün de Tayvan'da sesler onunla öğretiliyor. İşaretler eski karakterlerin parçalarından alınmış: ㄅ işareti 勹 karakterinden, ㄇ de 冖 karakterinden gelir.
Onu çocuk kitaplarında ve ders kitaplarında, karakterlerin yanında görürsün: her karakterin sağına küçük harflerle yazılır ki küçük bir okur kelimeyi seslendirebilsin. Tayvan'da pek çok kişi telefonunda zhuyin klavyesiyle de yazıyor.
Bir hece nasıl yazılır
Mandarin Çincesinde her hece en fazla üç işaret ve bir ton işaretinden oluşur: bir başlangıç sesi (baş ses), ortada bir ㄧ, ㄨ ya da ㄩ (ara ses) ve bir bitiş (son ses).
Tonlar işaretlerden sonra yazılır: birinci tonun işareti yoktur, ikinci için ˊ, üçüncü için ˇ, dördüncü için ˋ. Hafif, nötr ton ise hecenin önüne yazılan bir nokta alır, ˙, tıpkı 謝謝 (ㄒㄧㄝˋ ˙ㄒㄧㄝ) kelimesinde olduğu gibi.
Zhuyin mi, pinyin mi?
Pinyin aynı sesleri Latin harfleriyle yazar; öğrenciler için hazırlanmış kursların ve sözlüklerin çoğu onu kullanır. Başlamak hızlıdır, ama harfleri Türkçedeki gibi okunmaz: pinyin c “ts” diye okunur, j Türkçe c'ye, q ise ç'ye yakındır, x de s ile ş arasında bir sestir. Bu harfler neredeyse herkesi şaşırtır.
Zhuyin'de unutman gereken böyle alışkanlıklar yok, çünkü her işaret yeni. Tayvan'daki kitaplarda ve Tayvanlıların telefonlarında göreceğin bu; konuşacağın insanların sesleri öğrendiği yol da bu. Çinceni Tayvan'da kullanacaksan zhuyin'e ayıracağın bir hafta buna değer. Pinyin'i de okuyabilirsin; ikisi birbirinin rakibi değil.
37 işareti bir haftada öğren
Tablonun sırası rastgele değil: ağzın aynı bölgesinde çıkan işaretler yan yana durur. Onları bu gruplarla, her gün birkaç tane öğren ve her gördüğünde sesli söyle.
- 1. gün, dudaklar: ㄅ ㄆ ㄇ ㄈ (b, p, m, f).
- 2. gün, dil ucu: ㄉ ㄊ ㄋ ㄌ (d, t, n, l), sonra ağzın arkası: ㄍ ㄎ ㄏ (g, k, h).
- 3. gün, dilin önü: ㄐ ㄑ ㄒ (j, q, x); arkalarından her zaman ㄧ ya da ㄩ gelir.
- 4. gün, kıvrık ve düz: ㄓ ㄔ ㄕ ㄖ (zh, ch, sh, r), sonra ㄗ ㄘ ㄙ (z, c, s). Tayvan'da kıvrık olanlar çoğu zaman yumuşak söylenir, düz olanlara yakın.
- 5. gün, basit son sesler: ㄚ ㄛ ㄜ ㄝ, sonra ara sesler ㄧ ㄨ ㄩ.
- 6. gün, kalanlar: ㄞ ㄟ ㄠ ㄡ, ㄢ ㄣ ㄤ ㄥ ve ㄦ.
- 7. gün: bu sayfadaki her kelimeyi, pinyin'e bakmadan önce zhuyin ile oku.
Ondan sonra işin kalıcı olmasını sağlayan şey gerçek kelimeler okumak. On dakika kelime okumak, bir saat çıplak tabloya bakmaktan iyidir.
Bopomo'da her işaret, söyleyerek kazandığın bir çıkartma; Lin de onu tam unutmak üzereyken karşına yeniden çıkarır. Listeye katıl.
Sorular
Zhuyin ile bopomofo aynı şey mi?
Evet. Bopomofo, ilk dört işaretin okunuşundan türeyen bir takma ad: ㄅ ㄆ ㄇ ㄈ (bo, po, mo, fo). Tam adı zhuyin fuhao, 注音符號.
Tayvan'da zhuyin hâlâ kullanılıyor mu?
Evet. Çocuklar onu okulun ilk haftalarında, karakterlerden önce öğrenir; çocuk kitapları onu karakterlerin yanına basar ve pek çok yetişkin Çinceyi zhuyin klavyesiyle yazar.
Önce zhuyin mi, pinyin mi öğrenmeliyim?
Tayvan için öğreniyorsan zhuyin ile başla: yaklaşık bir hafta sürer ve orada göreceğin de o. Kursun ya da sözlüğün pinyin kullanıyorsa onu da öğren. Çoğu öğrenci sonunda ikisini de okur.
Zhuyin öğrenmek ne kadar sürer?
Çoğu öğrenci kısa günlük pratikle yaklaşık bir haftada 37 işaretin hepsini tanır, birkaç hafta kullandıktan sonra da zhuyin ile kelimeleri akıcı okur.
Anakara Çin'de zhuyin kullanılıyor mu?
Gündelik hayatta hayır. Anakara Çin, 1950'lerde benimsediği pinyin'i öğretir. Zhuyin esas olarak Tayvan'da kullanılır.